Muzykoterapia w opiece nad osobami starszymi – jak dźwięk wspiera pamięć i pomaga w chorobie?

Muzyka towarzyszy ludziom przez całe życie, a w starszym wieku może dodatkowo pełnić rolę terapeutyczną. Muzykoterapia dla seniorów może wspierać osoby z otępieniem, pomagać w regulacji emocji, poprawiać nastrój i ułatwiać kontakt z bliskimi. Warto wiedzieć, na czym polega.

Muzykoterapia to metoda terapeutyczna, w której wykwalifikowany specjalista wykorzystuje muzykę do realizacji celów zdrowotnych pacjenta. Nie chodzi tu jednak o zwykłe słuchanie radia czy ulubionych piosenek (choć z pewnością jest to przyjemne). Muzykoterapia to zaplanowany proces, prowadzony w ramach relacji terapeutycznej i dostosowany do potrzeb konkretnej osoby.

W opiece nad osobami starszymi muzykoterapia sprawdza się szczególnie dobrze, ponieważ muzyka angażuje jednocześnie wiele obszarów mózgu:

Co ważne, nie wymaga to od seniora żadnych umiejętności muzycznych.

Wspólne śpiewanie może wspierać nastrój i zmniejszać poczucie izolacji. Ruch przy muzyce bywa wykorzystywany do aktywizacji fizycznej, ćwiczenia koordynacji, wspierania równowagi i zachęcania seniorów do bezpiecznej aktywności. Terapeuta dobiera cele indywidualnie, w zależności od stanu zdrowia seniora. Najczęściej obejmują one:

Obszary mózgu odpowiedzialne za pamięć muzyczną są wyjątkowo odporne na zmiany zachodzące w przebiegu chorób neurodegeneracyjnych [4]. Osoba, która nie rozpoznaje już bliskich, może nadal reagować na piosenkę ze swojej młodości, wybijać rytm lub nucić melodię. Dlatego w muzykoterapii tak istotny jest dobór utworów. Najlepsze efekty daje muzyka z okresu dojrzewania i wczesnej dorosłości seniora, czyli z lat, które zwykle niosą najsilniejsze wspomnienia. Muzyka kojarzona z konkretnymi sytuacjami potrafi przywołać obrazy z przeszłości i wywołać emocje, które wydawały się niedostępne.

Ministerstwo Zdrowia wskazuje muzykoterapię jako jedną z metod wspierających osoby z otępieniem, obok ćwiczeń ruchowych, sensorycznych i percepcyjnych. W Polsce na otępienie choruje ok. 500 tys. osób, z czego 60 – 65% przypadków stanowi choroba Alzheimera [1,2]. Nawet w zaawansowanym stadium choroby seniorzy potrafią reagować na muzykę, śpiewać słowa piosenek z dzieciństwa czy nawiązywać kontakt wzrokowy z terapeutą. Dla rodzin takie chwile mają ogromną wartość emocjonalną.

Osoby z tą diagnozą i ich rodziny mogą znaleźć wsparcie na stronie Patroni.pl poświęconej chorobie Alzheimera.

Rodzaje muzykoterapii można podzielić na 2 główne kategorie.

W praktyce terapeuta łączy oba rodzaje w ramach jednej sesji, dostosowując proporcje do możliwości grupy.

W placówkach opiekuńczych muzykoterapia odbywa się zazwyczaj w małych grupach, liczących 4 – 6 osób. Taki format pozwala terapeucie reagować na potrzeby każdego uczestnika.

Typowy scenariusz zajęć z muzykoterapii dla seniorów opiera się na stałej strukturze.

Muzyka poprawiająca pamięć to przede wszystkim utwory znane seniorowi z młodości. Terapeuta konsultuje się z rodziną, żeby dowiedzieć się, jakich piosenek słuchał senior i jakie melodie śpiewano w jego domu.

Muzykoterapia jest jedną z form aktywizacji oferowanych w dobrze prowadzonych placówkach, choć oczywiście nie jedyną. Na platformie Patroni.pl można porównać zaufane ośrodki, takie jak Erania czy ProAltum, a także sprawdzić dostępne formy terapii zajęciowej.

Najczęściej stosowany schemat to 2 – 3 sesje tygodniowo, trwające 30 – 60 minut każda. Regularność ma tu większe znaczenie niż częstotliwość – nawet krótkie, ale systematyczne sesje przynoszą lepsze efekty niż sporadyczne spotkania.

Raport WHO z 2019 roku, oparty na analizie ponad 3 000 badań, potwierdził korzystny wpływ muzyki na zdrowie psychiczne i fizyczne, wskazując m.in. na korzyści u osób z otępieniem, w tym poprawę pamięci autobiograficznej [3]. Oczywiście muzykoterapia nie zastępuje leczenia farmakologicznego. Stanowi jego uzupełnienie i działa najlepiej w połączeniu z innymi formami wsparcia, takimi jak fizjoterapia czy terapia zajęciowa.

W poniższej sekcji znajdziesz jeszcze odpowiedzi na kilka często zadawanych pytań, które pomagają uporządkować informacje o muzykoterapii w opiece nad starszymi osobami.

Wspiera pamięć, łagodzi lęk i pobudzenie, poprawia nastrój i ułatwia komunikację z otoczeniem. Największe korzyści przynosi osobom z demencją, u których muzyka potrafi przywołać wspomnienia nawet w zaawansowanym stadium choroby.

Muzykoterapię powinien prowadzić wykwalifikowany muzykoterapeuta. Sesje trwają 30 – 60 minut i łączą elementy aktywne (śpiew, gra na instrumentach) z receptywnymi (słuchanie). Repertuar dobierany jest do historii życia uczestników.

Nie. To metoda uzupełniająca, która wspiera leczenie farmakologiczne. Nie należy modyfikować leczenia zleconego przez lekarza na własną rękę. Warto natomiast porozmawiać z lekarzem o włączeniu muzykoterapii do planu opieki.

Muzykoterapia dla seniorów to metoda, która łączy prostotę z nieraz zaskakująco realną skutecznością. Muzyka dociera tam, gdzie słowa przestają działać. Pomaga przywołać wspomnienia, złagodzić niepokój i odbudować kontakt z bliskimi. Sprawdza się zarówno w domach opieki, jak i w środowisku domowym, pod warunkiem regularności i odpowiedniego doboru repertuaru.

Bibliografia