Polipragmazja u seniorów – problem przyjmowania wielu leków jednocześnie

Polipragmazja to przyjmowanie wielu leków jednocześnie. Co ważne, nie należy samodzielnie odstawiać żadnego preparatu ani zmieniać jego dawkowania, również w razie złego samopoczucia.

Należy rozróżnić dwa pojęcia: polifarmakoterapii oraz polipragmazji. Polifarmakoterapia to leczenie celowe, zgodne z aktualną wiedzą medyczną, polegające na stosowaniu u pacjenta pięciu lub więcej leków jednocześnie, co często jest konieczne przy leczeniu współistniejących chorób przewlekłych. Polipragmazja to leczenie nieprawidłowe – stosowanie zbyt wielu leków, leków zbędnych, dublowanie substancji czynnych z tej samej grupy lub przepisywanie preparatów, których negatywne interakcje przewyższają potencjalne korzyści terapeutyczne.

Problem pojawia się, gdy:

Liczba 5 leków powinna skłonić do sprawdzenia całej terapii, ale nie do samodzielnego odstawiania któregoś z nich.

Z wiekiem ryzyko współwystępowania kilku chorób przewlekłych wyraźnie wzrasta, dlatego stosowanie wielu leków bywa uzasadnione. Jednocześnie seniorzy są często bardziej wrażliwi na działanie niektórych substancji, a także ich metabolizm i wydalanie ze względu na pogorszenie pracy nerek lub wątroby oraz zmianę składu ciała. Ryzyko działań niepożądanych zwiększają również:

Lista preparatów regularnie zażywanych przez seniora może się też wydłużać z powodu:

Zdarza się również tzw. kaskada lekowa: działanie niepożądane jednego leku zostaje uznane za objaw nowej choroby i prowadzi do przepisania kolejnego preparatu.

Działanie niepożądane może wystąpić po:

Interakcja występuje wtedy, gdy jeden preparat zmienia działanie drugiego – może je osłabić, nasilić albo sprawić, że podobne działania kilku leków nałożą się na siebie. Przykładowo, 2 preparaty wywołujące senność lub obniżające ciśnienie mogą razem zwiększać ryzyko dezorientacji, omdlenia i upadku.

Jednym z przykładów takiego zjawiska jest obciążenie antycholinergiczne, które powstaje, gdy senior przyjmuje 1 lub kilka leków hamujących działanie acetylocholiny. Łączny wpływ tych preparatów może powodować m.in.:

Poniższa tabela pokazuje, jakie objawy powinny zwrócić uwagę opiekuna oraz jak zareagować w poszczególnych sytuacjach.

Przegląd lekowy to uporządkowana ocena wszystkich stosowanych preparatów, w tym ich:

Jego celem nie jest samo ograniczenie liczby leków, lecz sprawdzenie, czy każdy z nich jest potrzebny, skuteczny i bezpiecznie stosowany. Przegląd pozwala również rozpoznać sytuacje, w których mimo wskazań nie zastosowano odpowiedniego leczenia.

Całość farmakoterapii może ocenić lekarz rodzinny, geriatra lub inny lekarz prowadzący. Przeglądy lekowe należą również do opieki farmaceutycznej, jednak farmaceuta nie może bezpośrednio dokonać zmian w leczeniu, a jedynie wydać zalecenia dla lekarza.

Na spotkanie najlepiej zabrać wszystkie opakowania oraz listę obejmującą:

Przydatne będą również wypisy ze szpitala oraz aktualne wyniki badań. Jeśli w zaleceniach z różnych dokumentów znajdują się rozbieżności, nie należy samodzielnie wybierać jednego schematu – trzeba uzgodnić go z lekarzem lub farmaceutą.

Podstawą bezpiecznej farmakoterapii jest jeden aktualny schemat leczenia, zawierający dawki i pory stosowania wszystkich preparatów. Jego kopię warto mieć przy sobie i przedstawiać podczas każdej konsultacji. Po włączeniu nowego leku należy zapytać:

Co ważne, stosowanie leków bez recepty, suplementów diety i ziół również należy konsultować z lekarzem lub farmaceutą. Nie wolno też przyjmować preparatów przepisanych innej osobie ani samodzielnie zmieniać czasu oraz formy przyjmowania leków (np. kruszyć lub dzielić tabletki, otwierać kapsułki itp.).

Po powrocie ze szpitala trzeba porównać leki stosowane wcześniej z listą na wypisie i wyjaśnić wszystkie rozbieżności. Żadnego preparatu nie należy samodzielnie odstawiać.

W sekcji poniżej publikujemy odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące stosowania wielu leków jednocześnie.

Za umowny próg uznaje się najczęściej 5 leków, ale taka liczba nie oznacza automatycznie, że terapia jest nieprawidłowa.

Tak, lista powinna obejmować wszystkie stosowane preparaty, także leki bez recepty, suplementy diety, zioła i środki przyjmowane doraźnie.

Nie należy odstawiać leku samodzielnie. Trzeba skonsultować się z lekarzem, a w przypadku objawów alarmowych wezwać pomoc.

Polipragmazja to jedno z wyzwań w leczeniu seniorów. Celem nie powinno jednak być ograniczenie terapii do jak najmniejszej liczby preparatów, lecz upewnienie się, że każdy z nich jest potrzebny, skuteczny i bezpiecznie stosowany. Pomagają w tym aktualna lista leków, regularne przeglądy oraz współpraca seniora, opiekuna, lekarza i farmaceuty.