Sprawność pamięci, koncentracji i myślenia ma duże znaczenie dla zachowania samodzielności i dobrej jakości życia. Wraz z wiekiem mogą pojawiać się trudności z zapamiętywaniem nowych informacji, orientacją w czasie i miejscu czy wykonywaniem bardziej złożonych czynności. Nie oznacza to jednak, że pogorszenie funkcji poznawczych jest nieuniknione. Odpowiednia profilaktyka może pomóc w utrzymaniu sprawności umysłowej przez dłuższy czas oraz wspierać osoby, u których występują już pierwsze objawy zaburzeń poznawczych.
Zaburzenia poznawcze dotyczą pamięci, uwagi, mowy, orientacji, planowania, rozumienia i podejmowania decyzji. Mogą rozwijać się powoli, jak w chorobach otępiennych albo pojawić się nagle, np. w majaczeniu związanym z infekcją, odwodnieniem, bólem lub lekami. Nagła dezorientacja nie jest zwykłym objawem starzenia i wymaga oceny.
Profilaktyka i wsparcie funkcji poznawczych polegają na utrzymaniu rytmu dnia, aktywności umysłowej i społecznej, dobrym śnie, leczeniu bólu, dbaniu o okulary i aparat słuchowy, odpowiednim nawodnieniu oraz kontrolowaniu chorób przewlekłych. Pacjent powinien mieć dostęp do zegara, kalendarza, zdjęć, podpisanych szafek, prostych komunikatów i spokojnego otoczenia.
Mózg, podobnie jak mięśnie, wymaga regularnej aktywności. Codzienne ćwiczenie pamięci i koncentracji pomaga utrzymywać sprawność funkcji poznawczych. Korzystne są różnego rodzaju aktywności intelektualne, takie jak czytanie książek i gazet, rozwiązywanie krzyżówek, rozmowy z innymi osobami, gry planszowe, ćwiczenia pamięciowe czy udział w zajęciach terapeutycznych organizowanych w placówce. Nawet proste zadania wymagające skupienia uwagi stanowią dla mózgu cenny trening.
Warto zachęcać pacjenta do czynności, które potrafi wykonać bezpiecznie: rozmowy, czytania, słuchania muzyki, układania prostych rzeczy, składania ręczników, podlewania kwiatów, wyboru ubrania, uczestniczenia w posiłku. Nie chodzi o perfekcję, ale o podtrzymanie samodzielności i poczucia sensu.
Niepokojące objawy to częste powtarzanie pytań, zapominanie niedawnych wydarzeń, gubienie się, odkładanie przedmiotów w dziwne miejsca, trudności z mową, nagłe zmiany nastroju, podejrzliwość, omamy, zaburzenia snu, agresja, brak rozpoznawania bliskich lub trudności w codziennych czynnościach. Przy takich objawach warto porozmawiać z lekarzem.
Opiekun może pomagać w utrzymaniu sprawności poznawczej poprzez zachęcanie do aktywności umysłowej, rozmów, wspominania ważnych wydarzeń, oglądania rodzinnych fotografii oraz udziału w zajęciach terapeutycznych. Ważne jest także okazywanie cierpliwości, wspieranie poczucia bezpieczeństwa i motywowanie do zachowania możliwie największej samodzielności.
- mów spokojnie, krótkimi zdaniami i dawaj czas na odpowiedź,
- utrzymuj stały rytm dnia i unikaj nadmiaru bodźców,
- umieść w widocznym miejscu zegar, kalendarz i plan dnia,
- nie kłóć się z urojeniami; przekieruj uwagę i zadbaj o bezpieczeństwo,
- dbaj o okulary, aparat słuchowy, sen, nawodnienie i leczenie bólu.
